Home Over het CBOKwaliteitsAcademie NederlandPublicatiesNieuwsbrievenContact

Handleiding EBRO

Bijlage K. Verklarende woordenlijst



ADAPTE
ADAPTE is een methode voor adaptatie van richtlijnen, ontwikkeld door de ADAPTE Collaboration, een internationale werkgroep van onderzoekers en richtlijnontwikkelaars. Zij heeft een handleiding voor adaptatie van richtlijnen ontwikkeld (ADAPTE Manual en ADAPTE Resource toolkit) bestaande uit 9 modules en 24 stappen, waarbij diverse hulpmiddelen worden aangereikt. De handleiding kan worden verkregen via een aanvraag op www.adapte.org.

AGREE-instrument
Appraisal of Guidelines for Research and Evaluation (AGREE). Instrument, bestaande uit 23 criteria, om de kwaliteit van klinische richtlijnen te beoordelen en evalueren. Het is ontwikkeld door een internationaal samenwerkingsverband van onderzoekers uit 13 landen (AGREE collaboration). De criteria geven ook aan welke elementen in een richtlijndocument zouden moeten worden vermeld. Derhalve kan het AGREE-instrument ook als leidraad worden gebruikt bij het schrijven van een richtlijn.Zie ook www.agreecollaboration.org

AIRE-instrument
Appraisal of Indicators through Research and Evaluation (AIRE) instrument. Instrument om de kwaliteit van indicatoren te beoordelen en evalueren. Zie ook .

Audit
Methode waarmee op basis van expliciete criteria, bijvoorbeeld ontleend aan (evidence-based) richtlijnen, het zorgproces wordt geanalyseerd, beoordeeld en verbeterd. Medical audit biedt professionals gestructureerde en systematische feedback over de feitelijk verleende zorg.

Belangenverklaring
Ondertekende verklaring van werkgroepleden waarin zij aangeven of en zo ja, welke conflicterende belangen zij hebben, bijvoorbeeld met de farmaceutische industrie.
Zie bijlage C.

Beoordelingsformulieren
Zie literatuurbeoordelingsformulier

Bias
Synoniem: systematic error; Nederlands: vertekening, systematische fout

Wanneer bias of vertekening optreedt wijken de resultaten af van de werkelijkheid door een systematische fout. Vertekening kan optreden als gevolg van een fout bij de opzet van de studie, bij het verzamelen van de gegevens, het analyseren, het interpreteren van de resultaten en het publiceren.

Men spreekt van selectie-bias (Eng: selection bias) wanneer de vertekening van de resultaten wordt veroorzaakt door een essentieel verschil in personen die in een studie werden geïncludeerd en de geëxcludeerde personen. Bijvoorbeeld, als men bij het includeren van personen in een studie systematisch de personen selecteert bij wie de te onderzoeken interventie meer effect heeft.

Er is sprake van allocation bias wanneer de deelnemers aan een onderzoek niet aselect over de onderzoeksgroepen werden verdeeld, bijvoorbeeld door onjuiste randomisatieprocedures.

Wanneer er een fout optreedt in een meting van de te onderzoeken parameters spreekt men van informatie-bias (Eng: information bias, measurement bias, assessment bias).

De fout kan liggen bij de onderzoeker, wanneer bijvoorbeeld geen eenduidige definities van de onderzoeksparameters zijn vastgelegd (interviewer bias, observer bias, interpretation bias). Ook de patiënt kan zorgen voor vertekening door zich een belangrijk gegeven niet te herinneren (recall bias).

Men spreekt van response bias wanneer sommige personen akkoord zijn met bepaalde uitspraken, ongeacht de inhoud ervan, of wanneer de respondenten alleen sociaal wenselijke antwoorden geven.

Confounding bias is een vertekening als gevolg van het feit dat onvoldoende wordt afgerekend met het verstorende effect van confounders op de relatie tussen centrale determinant en ziekte. Een confounder is een verstorende variabele die verantwoordelijk is voor een vertekende weergave van de relatie tussen de centrale determinant en de ziekte.

Een andere vorm van vertekening is publicatiebias (Eng: publication bias). Indien negatieve uitkomsten er toe leiden dat bepaalde studieresultaten niet worden gepubliceerd, is er sprake van publicatiebias. Deze vorm van vertekening is belangrijk bij de beoordeling van systematische reviews en meta-analyses.

Case report
Niet-gecontroleerd observationeel onderzoek waarin slechts 1 of enkele patiënten worden beschreven.

Cinahl
Cumulatieve Index of Nursing and Allied Health Literature. In deze databank die wordt uitgegeven door Cinahl Information Systems, California (V.S.) zijn referenties te vinden van publicaties vanaf 1982 tot heden op het gebied van de verpleegkunde en paramedische beroepen. De databank is alleen door abonnees te raadplegen. Het CBO heeft een abonnement.
Informatie over Cinahl is te vinden op: www.cinahl.com

Cochrane Collaboration
Internationale organisatie die zich tot doel stelt om ondersteuning te bieden bij het nemen van geïnformeerde beslissingen over gezondheidszorg. Zij doet dit door systematische reviews en meta-analyses te publiceren over de effecten van gezondheidsinterventies.

Cochrane Library
Verzameling databanken voortgekomen uit de Cochrane Collaboration, met als belangrijkste bestanden: a) Cochrane Database of Systematic Reviews, hiervan staan de meeste samenvattingen ook in PubMed en b) Database of Abstracts of Reviews of Effectiveness (DARE), dit zijn op kwaliteit beoordeelde systematische reviews die geen Cochrane reviews zijn.

Cohortonderzoek
Longitudinaal observationeel onderzoek waarbij personen met bepaalde eigenschappen gedurende een periode worden gevolgd en na verloop van tijd onderling worden vergeleken op eigenschappen, blootstellingen en ontwikkelde ziektebeelden; de onderzoeksrichting is van determinant naar ziekte.

Consensusmethodiek
Methode waarbij professionals door middel van discussie gezamenlijk aanbevelingen voor goede medische zorg opstellen door net zolang met elkaar te praten als nodig is om tot overeenstemming te komen.

Controlled clinical trial
Een klinische studie waarbij een of meer interventiegroepen worden vergeleken met een of meer controle­groepen, die de interventie/behandeling niet krijgen.

Dwarsdoorsnede onderzoek
Onderzoek waarbij op hetzelfde tijdstip verschillende waarnemingen worden verricht bij een te onderzoeken persoon of populatie; er is één meetmoment in tegenstelling tot longitudinaal onderzoek
Syn cross-sectioneel onderzoek; transversaal onderzoek

EBRO
Zie Evidence-Based Richtlijnontwikkeling

EBRO-platform
Nederlands platform van organisaties actief en/of geïnteresseerd in richtlijnontwikkeling. Vertegenwoordigers van deelnemende organisaties komen enkele keren per jaar bij elkaar en streven er naar de methodiek van richtlijnontwikkeling te verbeteren en op elkaar af te stemmen.

Embase
Electronische database met medische en aanverwante artikelen, vergelijkbaar met Medline maar met een eigen woordenstructuur; Embase bevat meer artikelen uit Europese tijdschriften en is meer op farmacotherapie gericht en daarom complementair aan Medline. De databank is alleen door abonnees te raadplegen. Het CBO heeft een abonnement. Meer informatie op www.embase.com.

Endnote
Databaseprogramma waarmee u literatuurverwijzingen kunt verzamelen en beheren. Zie ook Reference-Manager.

Evidence-based medicine
Methode waarbij gestreefd wordt naar “het gewetensvol, expliciet en oordeelkundig gebruik van het huidige beste bewijsmateriaal”. Evidence-based wil niet zeggen dat er voor alle geneeskundige interventies sprake moet zijn van harde bewijzen, maar wel dat de beschikbare evidence systematisch is geselecteerd en op gestructureerde wijze is gewogen en gebruikt.

Evidence-based richtlijn
Document met aanbevelingen ter ondersteuning van de besluitvorming door professionals in de zorg en patiënten, berustend op de resultaten van wetenschappelijk onderzoek met daarop gebaseerde discussie en aansluitende meningsvorming, gericht op het expliciteren van doeltreffend en doelmatig handelen.

Evidence-based richtlijnontwikkeling (EBRO)
Methodiek voor het ontwikkelen van evidence-based richtlijnen. Zie ook evidence-based richtlijn.

Evidence-tabel
Overzicht van de belangrijkste studies die antwoord geven op een bepaalde uitgangsvraag. Bedoeld om de gebruikte evidence overzichtelijk en compact weer te geven voor de lezer van de richtlijn.

Guidelines International Network (G.I.N)
Internationaal netwerk van richtlijnontwikkelaars, opgericht in 2002. Dit netwerk streeft naar het bevorderen van de internationale samenwerking op gebied van richtlijnontwikkeling. De website van GIN (www.g-i-n.net) bevat een, uitsluitend voor leden toegankelijke, database van richtlijnen met meer dan 4000 gepubliceerde richtlijnen en richtlijnen in ontwikkeling.

Implementatie
Procesmatige en planmatige invoering van vernieuwingen en/of veranderingen van bewezen waarde met als doel dat deze een structurele plaats krijgen in het (beroepsmatig) handelen, in het functioneren van organisatie(s) of in de structuur van de gezondheidszorg.

Indicator
Meetbaar element van de zorgverlening met een signalerende functie met betrekking tot de kwaliteit van de betreffende zorg(aanbieder). Er bestaan verschillen soorten indicatoren. Structuurindicatoren geven informatie over de organisatie van een zorgsysteem of over de omstandigheden die nodig zijn om de gewenste zorg te leveren. Procesindicatoren geven informatie over de handelingen om kwaliteit te leveren (bijvoorbeeld het opvolgen van richtlijnen). Uitkomstindicatoren richten zich op de uitkomsten (product/effect) van zorg.

Knelpuntenanalyse
Methode om inhoudelijke en/of organisatorische knelpunten in de zorg op te sporen, welke als basis kunnen dienen voor het opstellen van de richtlijn. Op deze manier sluit de richtlijn zo goed mogelijk aan bij de behoefte van de dagelijkse praktijk.

Kwalitatief onderzoek
Onderzoek naar ervaringen, opvattingen, meningen, gedragingen en gevoelens van personen m.b.t. een duidelijk omschreven onderwerp; hiervoor doet men beroep op kwalitatieve methoden, zoals halfopen interview, diepte-interview, focusgroep interview, (participerende) observatie, gespreksgroep, conversatieanalyse en gestructureerde groepsprocessen zoals Delphi-methode en nominale groepstechniek; de resultaten zijn niet te kwantificeren en niet te generaliseren; ook gericht op het ontwikkelen van hypothesen.

Level of evidence
Niveau van bewijsvoering om de gevonden wetenschappelijke literatuur te graderen. Aan een onderzoek wordt meer zeggingskracht toegekend wanneer de opzet en uitvoering van het onderzoek zodanig zijn dat er geen systematische vertekenening van de uitkomst op kan treden.
Syn mate van bewijs

Literatuurbeoordelingsformulier
Formulieren voor de beoordeling van de validiteit van onderzoeken. Hiermee kan een inschatting worden gemaakt van de mate van de richting van mogelijk opgetreden bias (vertekening). Er zijn formulieren ontwikkeld voor verschillende typen onderzoek. Zie bijlage G.

Literatuurzoekformulier
Formulier voor het specificeren van de zoekvraag: bijv. In welke databases moet worden gezocht, vanaf welk jaar, met welke trefwoorden. Zie bijlage D.

Mate van bewijs
Zie level of evidence.

Medline
Databestand met referenties van artikelen uit meer dan 4700 tijdschriften, gepubliceerd in meer dan 70 landen. Het merendeel van de beschreven artikelen komt uit Engelstalige tijdschriften. De zoektaal is Engels. Het bestand gaat terug tot ongeveer 1950 en bevat meer dan 14 miljoen referenties. Medline is gratis te raadplegen via PubMed www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez. Het CBO heeft een abonnement op een meer geavanceerde zoekmachine voor Medline.

MESH-heading
Medical Subject Heading. Trefwoord waarmee elk artikel in de Medline databank is geïndexeerd en kan worden opgespoord. Deze index van meer dan 16.000 trefwoorden is hiërarchisch georganiseerd. De trefwoorden staan in onderling (hiërarchisch) verband en zijn bijeengebracht in een thesaurus. De MeSH-index is een dynamisch systeem waarin termen worden toegevoegd, vervangen, verfijnd, etc.
www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?db=mesh

MESH-term
Zie MESH-heading.

Meta-analyse
Een statistische analyse van de resultaten van onafhankelijke studies met het doel een samenvattende schatting van het effect (van een behandeling) te geven. Een meta-analyse maakt vaak deel uit van een systematische review waarbij de resultaten van een aantal vergelijkbare klinische studies worden gebundeld. Hierdoor wordt het mogelijk om met een grotere betrouwbaarheid een uitspraak te doen over het effect van een interventie of behandeling.

MyNCBI
Optie van PubMed die de mogelijkheid biedt om zoekstrategieën en referenties tijdelijk of permanent op te slaan; attenderingsdienst van PubMed.

National Guidelines Clearinghouse
Publiek toegankelijke Amerikaanse electronische database voor richtlijnen (www.guideline.gov) die aan een aantal minimum kwaliteitseisen voldoen. De richtlijnen van die programma’s worden op een standaardmanier samengevat en weergegeven. Ook bestaat de mogelijkheid richtlijnen van verschillende organisaties te vergelijken.

Niet-vergelijkend onderzoek
Onderzoek waar bij geen groepen patiënten met elkaar worden vergeleken; hieronder vallen beschrijvend onderzoek, case reports.

Numbers needed to treat (NNT)
Getal dat aangeeft hoeveel personen moeten worden behandeld gedurende de bestudeerde termijn om één extra geval van een bepaalde ziekte te genezen of te voorkomen. De NNT is afhankelijk van het achtergrondrisico. Naarmate dit risico hoger is, zal het NNT van een gebleken effectieve interventie lager zijn en zal de interventie meer de moeite waard zijn.

Overige overwegingen
Aparte categorie van overwegingen die, naast de ‘evidence’ een rol spelen bij het opstellen van de aanbevelingen naast de resultaten van wetenschappelijk onderzoek zoals: ""veiligheid, patiëntenperspectief, gebruikersgemak, kosten en kosteneffectiviteit, organisatie van zorg, beschikbaarheid van voorzieningen, morele en juridische aspecten. Het expliciteren van deze overwegingen bevordert de transparantie van een richtlijn.

Patiëntcontrole onderzoek
Longitudinaal onderzoek waarbij patiënten en vergelijkbare personen zonder de ziekte (controlegroep) worden geselecteerd en waarbij bepaalde eigenschappen of blootstellingen tussen beide groepen worden vergeleken; de onderzoeksrichting is van ziekte naar determinant.
Syn: casuscontroleonderzoek. Zie ook cohortonderzoek.

Patiëntenparticipatie
Het inbrengen van specifieke ervaringsdeskundigheid door patiënten of vertegenwoordigers van patiëntenorganisaties, met als doel een gelijkwaardige invloed te hebben op de ontwikkeling en uitvoering van een project/activiteit en de acceptatie en implementatie van de producten te bevorderen.

PICO-methode
Dit acroniem omschrijft de vier elementen (Patiënt Interventie Controle Outcome) van een specifieke klinische vraag waarmee kan worden gezocht in de wetenschappelijke literatuur.

Procesindicator
Zie indicator.

Probleemanalyse
Zie knelpuntenanalyse.

PsycINFO
Databank met referenties van artikelen op het gebied van de psychologie, opgesteld door de American Psychological Association en bevat beschrijvingen en abstracts van artikelen, hoofdstukken uit boeken, boeken, proefschriften op het gebied van psychologie en de psychologische aspecten van alle eraan gerelateerde disciplines. Gegevens zijn afkomstig uit 1500 tijdschriften, vanaf 1872. Vroeger werd het bestand uitgebracht onder de naam PsycLit. Dit bestand is alleen door abonnees te raadplegen. Het CBO heeft een abonnement.

Pubmed
PubMed is een bestand met beschrijvingen (referenties) van tijdschriftartikelen uit biomedische, verpleegkundige en tandheelkundige tijdschriften. Het bevat meer dan Medline alleen. Het omvat PubMed, indexed for Medline, PubMed as supplied by publisher en PubMed in Process, dit zijn de referenties die in Medline worden opgenomen maar nog voorzien moeten worden van de MeSH terms (Medline trefwoorden). Pubmed is vrij toegankelijk via:www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez/. Zie ook medline.
"Zie voor de handleiding PubMed bijlage F."../article20050427150715/view

Randomised controlled/clinical trial (RCT)
Onderzoek waarbij het effect van een interventie wordt vergeleken met dat van een controle-interventie en waarbij aselecte toewijzing (randomisatie) van patiënten aan de indexgroep en referentiegroep wordt toegepast. RCT’s worden beschouwd als de beste onderzoeksmethode om een hypothese met betrekking tot medische interventies te testen. In een placebo­gecontroleerde RCT krijgt de controlegroep een placebo toegediend.

RCT
Zie Randomised controlled/clinical trial.

Reference Manager
Databaseprogramma waarmee literatuurreferenties verzameld en beheerd kunnen worden. Zie ook Endnote.

Richtlijn
Zie evidence-based richtlijn.

Search history
Zie zoekstrategie.

Selectiecriteria
Criteria op basis waarvan de werkgroep besluit om bepaalde artikelen wel/niet mee te nemen bij de richtlijnontwikkeling: bijvoorbeeld: aantal patiënten, duur follow-up, etc.

Structuurindicator
Zie indicator.

Systematische review
Systematisch literatuuroverzicht van de stand van zaken van medisch-wetenschappelijk onderzoek over een specifiek onderwerp. Een systematische review is transparant en reproduceerbaar en gaat uit van een expliciete vraagstelling, een uitgebreide zoekstrategie, een transparante procedure voor selectie van onderzoeken, een systematische beoordeling van de kwaliteit van de onderzoeken en een overzichtelijke presentatie van de resultaten. Een meta-analyse kan een onderdeel van een systematische review zijn. Zie ook meta-analyse.

Uitgangsvraag
Specifieke (klinische) vraag waarvoor in de richtlijn een antwoord in de vorm van een aanbeveling zal worden geformuleerd. De uitgangsvragen vormen de kapstok van de te ontwikkelen richtlijn en zijn het vertrekpunt voor het literatuuronderzoek.

Uitkomstindicator
Zie indicator.

Uitkomstmaat
Datgene wat men meet om het resultaat van een gebeurtenis of interventie te meten Er wordt onderscheid gemaakt in harde eindpunten zoals dood of aangetoonde morbiditeit en intermediaire of surrogaat eindpunten, die meestal slechts indirect samenhangen met harde eindpunten. Voorbeelden zijn de serumlipidenwaarden en de bloeddruk waarbij het optreden van cardiovasculaire ziekten de harde uitkomstmaat is. Effecten van interventies op intermediaire eindpunten kunnen niet zonder meer worden geëxtrapoleerd naar effecten op harde eindpunten. De waarde van studies die slechts intermediaire eindpunten weergeven is derhalve beperkt.

Vancouvermethode
Methodiek voor het weergeven van literatuurreferenties. Bijvoorbeeld: Burgers JS, van Everdingen JJ. Evidence-based guideline development in the Netherlands: the EBRO platform. Ned Tijdschr Geneeskd 2004;148(42):2057-9. Zie bijlage H.

Vrije tekstwoorden
Woorden waarmee in een bibliografische database gezocht wordt naar literatuur. In tegenstelling tot MESH-termen zijn deze woorden niet geïndexeerd.

Zoekcriteria
Criteria welke worden gebruikt bij een zoekactie naar literatuur, voorbeeld: keuze databases, jaartal, trefwoorden etc.

Zoekfilter
Ontwikkelde zoekstrategie voor een specifiek onderwerp, bijvoorbeeld voor een bepaald type onderzoek. Zo bestaan er zoekfilters voor systematische reviews en randomised controlled trials. Deze filters kunnen sensitief zijn (weinig gemiste artikelen), en specifiek zijn (weinig niet-relevante artikelen).

Zoekstrategie
Methodiek die bestaat uit het nemen van een aantal stappen die nodig zijn om in verschillende literatuurdatabases te komen tot een relevante set van literatuurreferenties die antwoord geven op de uitgangsvraag. Het is van belang de zoekstrategie goed te documenteren, zodat na verloop van tijd de zoekactie opnieuw kan worden gedaan om de literatuur te updaten.

© Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBO
Handleiding voor werkgroepleden, november 2007